Nocturno nº 1 – As tebras

As the moon becomes the nighttime

you go viciously, quietly, away

I’m sitting in my bedroom

where we used to sit and smoke cigarettes

now I’m watchin’, watchin’ you die

Saturday Night

(do álbum Famous Monsters)
Misfits

Xa dende o primeiro borrador dun guión cinematográfico atopamos pistas sobre a importancia da noite no cinema. No encabezado de cada escena debe figurar, ó carón da distinción interior/exterior e do nome da localización, se se trata dunha escena diúrna ou nocturna, da seguinte maneira: “EXT. RÚA – NOITE”.

Situar unha escena no marco temporal da noite non é unha decisión fortuíta, pois filmar a noite entrañou dende sempre unha dificultade engadida. Como filmar a ausencia de luz, cando o cinema consiste precisamente na arte de fixar a luz nun soporte físico? A noite parte, na arte cinematográfica, dunha decisión consciente que responde a determinados factores simbólicos e narrativos. Os cineastas e as cineastas escollen a noite a propósito, porque lles vai servir a efectos da trama ou da caracterización de lugares, ambientes e personaxes.

Na grande rede da narratividade humana, a noite, como o mar, é polisémica. Por iso, ó abordala como arquetipo nesta bitácora, decidín adicarlle máis dunha reflexión. Nesta primeira parte referireime á noite máis escura, a noite das tebras, dos agochos, do perigo e da maldade.

image

Quizabes é a relación máis evidente, entre a noite, a escuridade e o medo. Trátase do máis antigo dos nosos terrores, un medo instintivo ó que descoñecemos, ó que non podemos controlar porque queda fóra do noso rango de visión. A escuridade é un veo mesto e impenetrable que oculta a quen quere ver e non ser visto. As tebras encubridoras son o escenario perfecto, polo tanto, para as criaturas e as pantasmas do cinema de terror e para os criminais do film noir. Desta maneira, a chegada da noite pode converterse nunha ameaza, aumentando a tensión narrativa e o suspense a medida que o sol se vai poñendo dando paso ó sono da razón e aos monstros, nunha carreira contra o propio tempo.

Mais a noite tamén ten un compoñente simbólico, máis alá do medo lóxico ó que che pode ocorrer cando volves a casa soa de noite; a noite da alma –falando da alma como o pensamento e as emocións– é a tristura, a miseria ou a traxedia. Non deixa de ser curioso que o Titanic afundira de noite, permitindo ás sucesivas representacións cinematográficas engadir unha capa de fatalidade á catástrofe. O que non é casualidade é que o melancólico poema de Edgar Allan Poe, The Raven, comece establecendo a medianoite como escenario:

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Over many a quaint and curious volume of forgotten lore— […]

En moitas ocasións, este período de incerteza e escuridade, materializado na noite cinematográfica, chega ó seu fin de maneira explícita e visual a través dun fermoso amencer que exerce como apoteose e que o espectador relaciona inequivocamente coa esperanza e o futuro, como en Sunrise: a song of two humans (F. W. Murnau, 1927).

image

Poderiamos falar da Ilustración que veu despois dos séculos escuros, ou do mito da caverna, e concluír que despois dunha longa noite–de pedra, que diría o noso Celso Emilio Ferreiro para representar as tebras do franquismo– na que a ignorancia e a miseria nos asoballa, a luz chegará simbolizando a esperanza e a verdade. Se o cinema non é máis que iso, luz esculpida e manipulada a través do tempo e do espazo, poderiamos deducir que o cinema tamén nos aluma o camiño do coñecemento, aínda que sexa a través da ilusión.

Porén, e como xa adiantei ó comezo deste artigo, non queda todo dito. Non sempre é negativo gardar un segredo, nin son sempre ilexítimas as razóns para ocultarse baixo un manto de escuridade. A noite pode ser un refuxio e unha liberación, ou permanecer neutral, pero xa teremos a ocasión de falalo na seguinte reflexión. E falaremos tamén en termos máis prácticos, arroxando luz –nunca mellor dito– sobre algúns dos truquiños que teñen os cineastas para acometer a complexa labor de plasmar a ausencia de luz no filme.

Até o vindeiro episodio!