Xa dende o primeiro borrador dun guión cinematográfico atopamos pistas sobre a importancia da noite no cinema. No encabezado de cada escena debe figurar, ó carón da distinción interior/exterior e do nome da localización, se se trata dunha escena diúrna ou nocturna, da seguinte maneira: “EXT. RÚA – NOITE”.
Situar unha escena no marco temporal da noite non é unha decisión fortuíta, pois filmar a noite entrañou dende sempre unha dificultade engadida. Como filmar a ausencia de luz, cando o cinema consiste precisamente na arte de fixar a luz nun soporte físico? A noite parte, na arte cinematográfica, dunha decisión consciente que responde a determinados factores simbólicos e narrativos. Os cineastas e as cineastas escollen a noite a propósito, porque lles vai servir a efectos da trama ou da caracterización de lugares, ambientes e personaxes.
Na grande rede da narratividade humana, a noite, como o mar, é polisémica. Por iso, ó abordala como arquetipo nesta bitácora, decidín adicarlle máis dunha reflexión. Nesta primeira parte referireime á noite máis escura, a noite das tebras, dos agochos, do perigo e da maldade.
Quizabes é a relación máis evidente, entre a noite, a escuridade e o medo. Trátase do máis antigo dos nosos terrores, un medo instintivo ó que descoñecemos, ó que non podemos controlar porque queda fóra do noso rango de visión. A escuridade é un veo mesto e impenetrable que oculta a quen quere ver e non ser visto. As tebras encubridoras son o escenario perfecto, polo tanto, para as criaturas e as pantasmas do cinema de terror e para os criminais do film noir. Desta maneira, a chegada da noite pode converterse nunha ameaza, aumentando a tensión narrativa e o suspense a medida que o sol se vai poñendo dando paso ó sono da razón e aos monstros, nunha carreira contra o propio tempo.
Mais a noite tamén ten un compoñente simbólico, máis alá do medo lóxico ó que che pode ocorrer cando volves a casa soa de noite; a noite da alma –falando da alma como o pensamento e as emocións– é a tristura, a miseria ou a traxedia. Non deixa de ser curioso que o Titanic afundira de noite, permitindo ás sucesivas representacións cinematográficas engadir unha capa de fatalidade á catástrofe. O que non é casualidade é que o melancólico poema de Edgar Allan Poe, The Raven, comece establecendo a medianoite como escenario:
Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,
Over many a quaint and curious volume of forgotten lore— […]
En moitas ocasións, este período de incerteza e escuridade, materializado na noite cinematográfica, chega ó seu fin de maneira explícita e visual a través dun fermoso amencer que exerce como apoteose e que o espectador relaciona inequivocamente coa esperanza e o futuro, como en Sunrise: a song of two humans (F. W. Murnau, 1927).
Poderiamos falar da Ilustración que veu despois dos séculos escuros, ou do mito da caverna, e concluír que despois dunha longa noite–de pedra, que diría o noso Celso Emilio Ferreiro para representar as tebras do franquismo– na que a ignorancia e a miseria nos asoballa, a luz chegará simbolizando a esperanza e a verdade. Se o cinema non é máis que iso, luz esculpida e manipulada a través do tempo e do espazo, poderiamos deducir que o cinema tamén nos aluma o camiño do coñecemento, aínda que sexa a través da ilusión.
Porén, e como xa adiantei ó comezo deste artigo, non queda todo dito. Non sempre é negativo gardar un segredo, nin son sempre ilexítimas as razóns para ocultarse baixo un manto de escuridade. A noite pode ser un refuxio e unha liberación, ou permanecer neutral, pero xa teremos a ocasión de falalo na seguinte reflexión. E falaremos tamén en termos máis prácticos, arroxando luz –nunca mellor dito– sobre algúns dos truquiños que teñen os cineastas para acometer a complexa labor de plasmar a ausencia de luz no filme.
