Saímos do sopor estival, retornamos do letargo á fin para traervos un novo arquetipo que vencella o cinema á nosa actualidade máis efervescente. Por que se vivides, coma nós, nunha cidade en pleno proceso da xentrificación máis salvaxe –loitando, mentres escribo estas liñas, polo calificativo de zona de mercado residencial tensionado– ídesvos identificar co que vén a continuación.
Efectivamente, falamos de turismo. Máis especificamente, de turistas e da súa representación no sétimo arte.
O turismo, segundo se mire, é un fenómeno relativamente recente. Ímolo definir vagamente como un tipo de lecer que ten como base a viaxe. Non imos incidir nunha exhaustiva historia do turismo, pero podemos ficar co dato de que o turismo foi unha actividade propia das clases altas até ben entrado o século XX e que, dende aquela, o crecemento do número de persoas que turistean cada ano crece case exponencialmente. Como consecuencia, tamén foi medrando a industria correspondente, adicada a prover á persoa turista con comodidades, produtos e servizos. É un tipo de economía moi estacional, sobre todo naqueles lugares onde o turismo está ligado a un tipo de clima ou de tempo específico, o turismo de sol e praia. A industria do turismo ameaza con comerse ás demais, convertendo os lugares con algún tipo de atractivo –de corte exótico, histórico, monumental ou pintoresco– en parques de atraccións nos que as persoas locais son desprazadas dos lugares de residencia cara as periferias, e dos diversos postos de traballo cara o sector servizos. Que vos vou contar, que non saibades!
O turismo implica unha serie de cousas: ao estar nun período de lecer diferente da vida diaria, a persoa turista adoita adicarse a actividades diferentes da persoa local; a persoa turista parte, habitualmente, dun descoñecemento total ou parcial da cultura e da lingua da rexión visitada; a persoa turista vai á caza de paisaxes, experiencias e coñecemento que doutra maneira, sentada no seu fogar, non dispoñería. Todas estas facetas do turismo se ven reflectidas nas diversas representación do arquetipo do turista no cinema.
Este arquetipo rara vez é neutral, senón que adoita ser representado dende unha de dúas ópticas totalmente diferenciadas: ora que a perspectiva da narrativa estea do lado do turista, ora da persoa local.
E, neste sendo, é como unha batalla con dous bandos diferenciados. Cando as personaxes principais son turistas, son persoas elegantes, seguramente de clase alta, como a princesa Ann en Roman Holiday (William Wyler, 1953), que se “encontran consigo mesmas” grazas ao mudar de paisaxe e abrir a súa mente a novas perspectivas. Mentres, as persoas locais adoitan ser ou ben simples recortes de cartón, metaforicamente, que ambientan o lugar coa súa ideosincrasia particular, ou ben personaxes negativas que se queixan da ociosidade dos protagonistas ou os tentan estafar. No cinema clásico, ou naquel que reflicte o turismo previo á democratización e masificación de mediados do século XX, isto é especialmente evidente, pois só quere mostrar a idealización e o glamour das clases altas.
Cando as personaxes principais son locais, algo que só nos últimos anos colleu máis relevancia, os turistas son a caricatura de si mesmos e dos seus defectos máis molestos: xente ignorante, aproveitada, hipócrita e sen un chisco de empatía, que busca auparse no feito de seren obxecto de servidume polos locais. Xente que esixe un trato preferente, que quere todo ao seu gusto. Todo o que as galegas entendemos como características definitorias dun verdadeiro fodechinchos. Nalgúns filmes non se chega ao extremo de representalas como as persoas máis detestables do mundo, mais si inciden no absurdo dos seus costumes, do seu snobismo e da súa inxenuidade –produto do seu descoñecemento da cultura local ou simplemente de teren o cerebro desconectado durante as vacacións–. Así, en filmes como Les vacances de M. Hulot (Jacques Tati, 1953), os comportamentos absurdos dos turistas provócannos risa e certa vergoña allea, pero en ningún caso fomentan o noso rexeitamento. Criaturiñas!
Por outra banda, poucos filmes ollaron o fenómeno turista dende unha óptica social e política explícita. Alguén podería pensar que hoxe en día estamos no momento ideal para que xurdira un movemento ou subxénero do cinema social que se ocupase desta cuestión, pero aínda non é o caso; correxídeme se me trabuco. Porén, para min existe un filme –de 1930!– que adianta todas estas cuestións e se pregunta polas consecuencias da incipiente xentrificación que comezaban a sufrir cidades turísticas como a titular: À propos de Nice, de Jean Vigo. Un filme moi adiantado ao seu tempo, á vez que unha pequena xoia do cinema experimental.
Nalgunhas ocasións, o turista protagonista “non é como os outros turistas”, e polo tanto a presenza de turistas molestos na narrativa é compatibles coa representación da súa sensibilidade especial para conectar coas persoas locais e as súas culturas.
Este é un dos clichés habituais nun subxénero da “peli de tarde” alemana, aquel cuxa sinopse é invariablemente: “Muller urbana viaxa a país mediterráneo ou exótico e, unha vez alí, descobre o verdadeiro significado da vida simple en parte grazas a namorar dun carismático e guapo local cun oficio tradicional” e cuxos títulos son variantes da construción “Un verán en [rexión estranxeira]”. O choque cultural é unha das pezas máis importantes do subxénero e, á súa vez, unha das principais fontes de conflito ou de comedia no cinema sobre turismo.
O que foi un importante choque cultural foi aquel que sucedeu a consecuencia da parcial apertura do réxime franquista a partir dos anos 60 en España. A costa española veuse convertida nun destino vacacional ideal para o norte europeo da noite á mañá e un dos maiores shocks foi o enfrontar as mentalidades abertas de países demócratas e de maioría protestante cunha sociedade sumida nun réxime censor, represor e católico. No cinema reflectiuse a través do cliché terriblemente machista do home español que persegue e desexa á “sueca” que viste biquini, fai topless e é divertida e inxenua, namentres despreza á española recatada e fríxida.
É certo que este cliché nos fai entornar os ollos coa vergoña allea e, porén, considéroo un reflexo moi interesante dunha época e dunha sociedade e que revela o atraso cultural e social dunha España atrapada nuns valores represivos enfrontándose ao progreso social e á liberdade propia dunha democracia; o que se exemplifica especialmente na representación da muller estranxeira en contraposición á muller española, sempre dende unha óptica patriarcal.
Aventurámonos a pensar que o tema do turismo é unha froita moi apetecible para o cinema social actual. Que sairá nos próximos anos sobre a turismofobia, a saturación do modelo económico actual en relación ao turismo e as súas consecuencias no mercado laboral e residencial das economías locais? Quen sabe!